Авылымда – печән өсте...
Җәй. Печән өсте. Бакчабызда печән хәзерлибез. Еллык мал ризыгын яңгырга тидерми, тизрәк абзар түбәгә кертәсе иде.
Әйе, бакчада гына печән хәзерләү белән чикләнеп калабыз шул хәзер. Күңелем белән болын-кырларда хуш исле печән хәзерләгән чагыма кайтып килдем әле. Әй, ул чаклар! Печән өсте дисәң дә печән өсте иде шул! Аңа әзерлек иртә яздан ук башлана: ир-егетләр чалгы-тырмаларны барлап куя. Авылда махсус чалгы чүкүчеләр бар иде. Икенче берәүләр тырма ясый, аларның сынган тешләрен төзәтә.
«Берсе көнне печән бүленәчәк» дигән хәбәргә бар кеше хуҗалыктагы эш-мәшәкатьләрен барлап, бу көнне зур әзерлек белән каршы ала иде. Гадәттә ул июль урталарына туры килә – колхозда мал азыгы хәзерләү кампаниясе тәмамланмыйча беркем дә печән чаба башламый. Авыл картлары да, болынга чыгып, печәннең җитлеккәнме-юкмы икәнен тикшерә. «Җиңел аяклы», «җиңел куллы» тәҗрибәле кеше, чалгысын селтәп, беренче покосны алып китә иде. Олысы-кечесе иртә таңнан (кояш бик кыздырып хәлне алганчы дип) кырда инде. Авылымның кайсы ягыннан нинди юл, сукмак бар, барыннан да арба эзе чыгып киткән. Юл буйлары чип-чиста, бер сәнәк печән табармын димә – берсен дә калдырмыйча чапканнар. Чалгылары «ялап чаба» торганнарын да, «үтмәс чалгы» белән чабылганнарын да белеп була.
Без дә, 11-14 яшьлек балалар, зүрәтинең ат арбасына төялеп, көн дәвамына җитәрлек ашарга ризык, эш кораллары алып, печәнлеккә юнәләбез. Киң болын буйлап олыларның үткен чалгы тавышлары тарала. Безнең ише чаба белмәүче (чалгы киселүеннән куркып чалгы бирмиләр) бала-чага чүп үләне – билчән, сары чәчәк, сөтле үлән, эт эчәгесе җыя. Печән түгел инде, «курмы» ул. Тик, кипкәч, сыер-сарыклар кыш көне бик яратып ашый. Зүрәти: «Берсен дә калдырмагыз, кычытканын да җыегыз, кышның авызы бик зур аның, барысы да сыя», – дип әйтә иде. Юньләп аңламасак та, кыш озын, хайванга ашатырга күп кирәклеген белә идек.
Төшке аш вакыты җитәрәк, олылардан берсе учак ягып, казан аса: бәрәңге пешә, мәтрүшкәле чәй кайный. «Печәнчеләр» табын тирәли утырышабыз. Мичтә пешкән ипи, катык, әйрән, кыяр, йомырка, суган кыягы табын түрендә. Еллар үткән саен шул чактагы бәрәңге һәм чәйнең тәме өзелеп сагындыра, шушы хисне бернәрсә белән дә алыштырып булмый.
Ял көннәрендә бар халык кырда була. Покослар калын. Аны әйләндереп, кат-кат куллардан үткәрәбез. Шул арада миллеген дә хәзерләргә, бөрлегәнен, җир җиләге, кура җиләген дә җыярга тырышабыз. Печән кибүгә аны җыя башлыйбыз: безнең кебек үсмерләр күбәлибез, тырмалыйбыз. Ә матур, җыйнак итеп чүмәлә сала белүчеләр аерым игътибарга лаек.
Печән өстендә олысы да, кечесе дә мәш килә. Авылда бала-чага караучы әбиләр генә кала. Алар күрше-тирә балаларына да, кош-кортларга да күз-колак булып тора...
«Бер сыер, өч баш сарык асрап, кыш чыгарга уртача дүрт машина йөге печән кирәк», – ди иде әни. Колхоз эше, яңгырлы көннәре дә була бит әле. Шуңа да печәнгә хәзерлек алдан ук алып барыла. Ә биек, тыгызлап бәйләнгән йөк өстендә кайту үзе бер мәртәбә иде!
Еллар үтә... Чалгы белән печән чабулар да юк дәрәҗәсендә, ат хезмәте дә, атлары да, арба эзләре дә азайды. Посадка буйларында үскән үләнне чабучы да юк. Күп еллар каралмаган печәнлекләр, каты-кура белән аралашып, бозылып беткән. Әтинең: «Әй, тагын азрак печән булса, арбабыз тулыр иде дә, кайтып китәр идек, тулмаган арба белән кеше көлдереп, юл буйлап селкенеп кайтып булмый бит инде», – дигәннәре искә төшә.
Кул хезмәте кимеде, печән җыюны халык белми дә калган вакытлар җитте: трактор чаба, җыя, төйи. Дөрес итеп чалгы кайраучылар да бетеп бара. Яшьләр печән чапкыч белән генә күз ачып йомганчы әллә күпме мәйданны чабып чыга. Тиздән бәлки чалгы, борынгы экспонатлар кебек, музейлардан гына урын алыр. Күпләп терлек асраучылар да кимеде. Ни дисәгез дә, халык иркен яши, печәнне дә рулонлап сатып кына алабыз.
Никадәр авыр хезмәт булса да, халыкның күмәк печән хәзерләве юкка чыгу белән авыл тормышының самими бер яме дә бетте. Шунысы бик кызганыч!
Сәер җиңеллек
Чалгы тотып печән чабу бетте –
Казанышы яңа заманның!
Чапкыч белән кыркалар күптән
Яшел тунын җәйге аланның.
Җәй башыннан көзгә кадәр тынмый
Чапкычларның ырлап эшләве.
Ишетелми инде тугарылган,
Тышауланган атлар кешнәве.
Атын җигеп, үткен чалгы салган
Печәнчеләр инде – искелек.
Чалгылар да күптән онытылды,
Атлары да юк шул җиккелек.
Тырма, сәнәк тоту сирәк хәзер,
Хәтта печәне дә гел үзгә.
Болынга да барып караган юк,
Гадәтләндек әзер-мәзергә.
Акчаң булса, бары да була, диеп,
Хуп күрәбез сатып алуны.
Болын тулы күкрәп печән үсә –
Уйлаган юк шул чабуны.
Бер уйласаң, начар түгел болай,
Күпкә җиңел дөнья көтүе.
Гел файдага кебек тоела бит
Замананың алга китүе.
Ләкин, ләкин нидер җитми кебек,
Ни икәнен авыр аңлавы.
Аңласак та күңел кабул итми,
Юатырдай нәрсә юк аны.
Печән исе җитми, иртәнге чык,
Өзеп-өзеп кошлар сайравы.
Атын җигеп, печәнлеккә төшкән
Әткәйләрнең чалгы кайравы.
Болын буйлап тезелеп китә торган
Чүмәләләр җитми күңелгә.
Авырлыкка күптән күнексәк тә,
Һич күнегеп булмый җиңелгә...
Марат Илдаров
В деревне – сенокосная пора
Воспоминания
Зинира ФАХРИУЛЛИНА
Лето. Сенокос. Косим траву в огороде. До дождей надо успеть заготовленное сено занести в сарай, под навес.
Да, покос травы ограничивается теперь пределами огорода. Душой я мысленно возвратилась в пору, когда косили душистую, ароматную траву, вдыхали целебный воздух от благоухания лугов.
Эх, были же времена! Вот это был сенокос, так сенокос! К нему готовились с ранней весны: мужчины проверяли косы и грабли. В деревне был свой мастер по отбиванию косы – не каждый косарь умел ее клепать, а кто-то изготавливал грабли-ворошилки и крепил к оси выбитые зубья.
Весть о том, что «такого-то числа будут распределяться сенокосные угодья», – каждый человек в деревне ждал этого дня, готовился к нему, и бросив все дела, отправлялся на луга. Как правило, этот день приходился на середину июля – пока в колхозе идет кормозаготовительная кампания, никто к сенокосу не приступает. Старожилы села загодя выезжают на луга, чтобы определить готовность травостоя к косьбе.
Первый покос всегда доверяли начинать самому умелому и опытному из всех, чтобы, как говорится, «с легкой руки и ноги», он и задавал общий ритм. Участвовали на сенокосе все – от мала до велика, и косить начинали спозаранку, по росе. Ведь каждому деревенскому жителю известно: чем росистей трава поутру, тем легче косится. Сколько дорог и тропинок отходит от моей деревни – столько же и следов телег. Скошено вдоль и поперек везде, где растет трава, негде найти даже небольшой лоскуток нетронутой земли, чтобы можно было сложить хотя бы небольшую копешку. Во время косьбы становится понятно: удачно ли выбрана и хорошо ли налажена коса и видно сразу, кто косил острой косой, а у кого коса «тупила» – после хорошего косца луг остается ровным.
Мы же, 11-14-летние дети, погрузившись на дедушкину телегу, прихватив с собой рабочие инструменты и столько провизии, которой хватит на весь день, отправляемся в путь-дорогу на сенокос. По обширным лугам доносятся мелодичные, приятные для уха, звуки острой косы. Детвора и те, кто косить не умеет (не доверяют косу – боясь, что поранятся), собирают отдельно сорняки: осот, одуванчик, бодягу, полевые вьюнки и прочее – это уже не сено, а «корм». После сушки и они становятся вполне съедобными, зимой овцы и коровы едят их с удовольствием. Дед говорил нам: «Собирайте всё, ничего не оставляйте, даже крапиву, у зимы рот разинут широко – ест много». Хотя и не совсем, но мы понимали, что зима долгая и корма для животных должно быть достаточно.
Ближе к полудню, один из взрослых разжигал костер и подвешивал казан, пек в костре картошку, заваривал чай с душицей. «Косари» собирались за трапезой, главное угощение «стола» традиционно состояло из краюхи домашнего хлеба, вареных яиц, лука, огурцов, катыка, айрана. И по прошествии лет вкус той картошки и чая не забывается – это незаменимый вкус былых времен, вкус детства.
Особенно на выходных весь народ был на зеленой страде. Покосы были плотные, их сразу же разбивали для лучшей просушки, не один раз трепали граблями. Разбивка эта производится целый день под палящими лучами солнца. В то же время родители старались заготовить веники для бани, успевали собрать на зиму лесной клубники. Вот сено просушилось, и начинается сгребание в валы, а затем складывание в копны. Дело это требовало особенного мастерства – в каждой деревне был свой «специалист» по укладке копны, у которого стога получались красивыми и ровными и чтобы все сено вошло. А как авторитетно было ехать домой на груженом доверху, высоком и крепко-накрепко перевязанном возе сена, а если на автомобиле, то вообще это было нечто!
Заготовка сена – важный период в жизни деревенских жителей, заняты и стар, и млад. В деревне остаются только старики и старухи, на попечении которых остаются маленькие дети: свои и соседские. Успевали они приглядывать и за домашней птицей…
«В среднем, чтобы прокормить зимой одну корову и трех овец, надо привезти четыре воза сена», – говорила мама. Бывало, что пойдут дожди, и сенокос продолжался одновременно с работами в колхозе, поэтому подготовка к нему начиналась заблаговременно.
Летят года. Кошение вручную свелось, практически, на нет, все меньше становится в хозяйствах лошадей, соответственно, и меньше следов телег. Никто уже не косит на опушках, вдоль полей и потому свежая трава прессуется с нескошенной пожухшей прошлогодней, зарастают луга, качество сена ухудшается. Вспоминаю, как взрослые сокрушались: «Эх, вот бы еще немного сена, ведь стыдно ехать по деревне с неполным возом!»
Ручного труда стало меньше, настали времена, когда люди и знать не знают, что такое сенокос, а он сейчас происходит совершенно по-другому: с утра до вечера тракторист на «Белорусе» с подвешенными инструментами «бороздит» по полю и косит, и собирает, и грузит. Все меньше тех, кто умеет клепать косы – в считанные часы молодежь справляется с травой на огромных площадях с помощью триммеров. Вполне возможно, что в скором времени коса займет свое место в музее, рядом с древними экспонатами. И все меньше тех, кто держит скот. Что ни говори, а народ теперь живет вольготно, и сено теперь покупает готовое, в рулонах.
Как бы ни была тяжела и хлопотна сенокосная пора, но с ее исчезновением ушла некая искренность и душевность деревенского быта, а жаль…
